Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы

Сызықтық кернеу күйі. Цилиндрлік үлгілікті созған кездегі ең қарапайым сызықтық кернеу күйін қарайық. Цилиндрлік үлгілік у осі бойымен Р күшімен тартылсын. Үлгіліктің көлденең қимасында S0 әсер етуші тік кернеу мынаған тең (оқулық [4] қараңыз):

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.2)

Нормалі Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru болатын у осіне α бұрышымен орналасқан еңкіш алаңда тік кернеудің жалғыз ғана сыңары σу әсер етеді. Осы сыңар бір жағынан толық нормальды кернеу болып саналып мынандай теңдікпен табылады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.3)

Толық кернеуді Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru мынандай екі бөлімге бөлуге болады: қиғаш алаңның нормалі Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru бойымен бағытталған тік кернеу; алаңның жазықтығында әсер ететін жанама кернеу Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . Олардың мөлшері мынандай формулалармен есептеледі:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru немесе (13.4)

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.5)

және

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru немесе (13.6)

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.7)

Кернеу σо басты тік кернеу екендігіне көз жеткізу қиын емес. Өйткені α = 0 болған кезде жанама кернеу Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru жоқ болады ( Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru = 0), ал толық кернеудің алаң нормаліне проекциясы Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ең үлкен мөлшерді алып мынаған тең болады: ( Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru )a=0 = σmax = σ1. (13.8)

Жанама кернеу Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ең үлкен мөлшерді Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru болған кезде алады және мынаған тең болады: Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Осы жағдайда нормальды кернеу тағы да Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru тең болады, өйткені Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . Нормальды және жанама кернеулердің ең аз мөлшері, олар жоқ болатын ( Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru = Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru = 0) у осіне паралельді алаңдарда болады.

Сыртқы күштің әсерімен созылатын үлгілікте eх, eу, ez деформациялары пайда болады. Басты бағытта пайда болатын деформациялар e1, e2, e3 басты деформациялар болып саналады. Созу кернеуінің бағытындағы салыстырмалы деформация e1 таңбасы бойынша оң болады (салыстырмалы ұзару). Оны бойлық деп санау қабылданған, ал e2 = e3 деформацияларын көлбеулік деп есептейді.

Сызықтық кернеу күйінің кернеулер, деформациялар және деформациялар жылдамдығы тензорларын қарайық.

Жай созу (орта қысылмайды, e1 = e, e2 = e3 = -0,5 e, e > 0, x1 = x, x2 = x3 = -0,5 x, x > 0, s1 > 0, s2 = s3 = 0):

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Жай қысу (орта қысылмайды, e1 = e2 = 0,5 e, e3 = -e, e > 0, x1 = x2 = 0,5x, x3 = - x, x > 0, s3 < 0, s1 = s2 = 0):

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Жазық кернеу-деформация күйі. Нормальды кернеулердің сыңары σ33 = 0 деп жобалайық, демек 3 көрсеткішін қосатын жанама кернеулер нөльге тең болады, яғни σ13 = σ23= σ31 = 0. Осы себептен жазық кернеу күйі болған кезде тепе-теңдіктің дифференциалдық теңдеулер жүйесі екі теңдеуден тұратын болады, яғни

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ,. (13.9)

Еңкіш ВС ауданындағы кернеулерді анықтайық (13.2 сурет). Осы еңкіш алаңдағы нормаль х осімен α бұрышын құрсын. Кубтың ОВ және ОС қабырғаларында σ11 және σ22 нормальды кернеулері және σ12 жанама кернеуі түсірілген. Бағыттаушы косинустар мынаған тең: n1 = cosα; n2 = sinα; n3 = 0.

Бағыттаушы косинустардың мәнін мына теңдеуге қойып

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

нормальды кернеудің мынандай мәнін аламыз:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.10)

Мынандай тригонометриялық байланыстарды қолданып Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru , Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru және 2sinα cosα = sin2α, келесі теңдеуді алуға болады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru , (13.11)

немесе басты кернеумен

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.12)

13.2 – сурет. Жазық кернеу күйі болған кезде көлбеген алаңдағы кернеулер
Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Осы теңдеуді келесі түрге өзгертуге болады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.13)

Мынандай формулаларды қолданып:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

жанама кернеуді анықтайтын формуланы табуға болады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.14)

немесе басты кернеумен Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.15)

α = 45о болған кезде жанама кернеу ең үлкен болатындығы осы теңдеуден шығады, яғни Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Осы теңдеу бойынша ең үлкен жанама кернеу басты нормальды кернеулердің жартылай айырмасына тең.

Басты кернеулерді (σ1 және σ2) еркін координатты осьтердегі кернеулер σ11, σ22 және σ12 арқылы анықтайтын теңдеулерді шығарайық.

х осінің бағытын Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru нормалі бағытымен сәйкестіріп және мына теңдеулерді ескеріп

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; (13.16)

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.17)

және тағы да сәйкестіргенде pn = s11 және tn = s12 екендігін ескеріп мынандай теңдеулерді аламыз:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; (13.18)

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; (13.19)

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.20)

s1 мен s2 және α анықтау үшін жоғарыда жазылған теңдеулерді бір біріне қосып және алып мынаны табамыз:

sх + sу = s1 + s2 (13.21)

sх - sу = (s1 - s2) cos2a (13.22)

(13.22) және (13.20) теңдеулерін екі есеге дәрежелейік және олардың оң және сол жақтарын бір біріне қосайық. Сонда мынандай теңдеуді аламыз:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.23)

(13.21) және (13.23) теңдеулерінен мынандай теңдеулерді шығаруға болады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; (13.24)

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.25)

(13.20) теңдеуді (13.22) теңдеуге бөліп мынаны аламыз:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.26)

(13.24) және (13.25) теңдеулерді (13.20) теңдеуге қойып мынаны аламыз:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.27)

Жазық кернеу күйі үшін басты кернеумен кернеу тензоры мынандай түрді қабылдайды:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.28)

Жазықтық кернеу девиаторы былай анықталады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.29)

Қаралған жағдай үшін орташа кернеу мынаған тең:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.30)

Деформация процесінде тұтас ортаның материальды бөлшектері координатты жазықтықтардың біреуіне паралельді қозғалуы мүмкін, мысалы х1 және х2. Осындай жағдайда жылжу векторының сыңарлары мынандай жазық қозғалу өрісін құрайды:

u1 = u11, х2); u2 = u21, х2); u3 = 0. (13.31)

Орын ауыстыру векторларының сыңарларын Грин, Альманси және кіші деформация тензорлары сыңарларын анықтайтын формулаға қою, жазық деформация күйіне сәйкес келетін мынандай деформация тензорларын алуға мүмкіндік береді:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.32)

Осы тензорлардың басты сыңарлары үшінші дәрежелі теңдіктерді шешу арқылы анықталады. Жазық деформация болған кезде басты деформацияның біреуі нөльге тең болады. Сондықтан үшінші дәрежелі теңдеулер екінші дәрежесі бар мынандай теңдеулерге айналады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.33)

Осы теңдеулерден, деформация тензорының симметриясын және мынандай қатнастарды Е1 ³ Е2 ³ Е3, L1 ³ L2 ³ L3, e1 ³ e2 ³ e3 ескеріп мынаны аламыз:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru (13.34)

Жоғарыдағы формулалар бойынша Е1, Е2 немесе L1, L2 анықтауға болады. Ол үшін e11, e22 және e12 кіші деформация тензорларының сыңарларының орнына Грин немесе Альманси тензорларының сыңарларын қойады.

Сонымен басты сыңарлармен жазғанда жоғарыда жазылған тензорлар мынандай түрді алады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Қысылмайтын орта үшін ығысу деформациясының қарқындылығы мынандай формула бойынша анықталады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru . (13.35)

Жазық деформация күйі үшін кернеу тензорын және деформация жылдамдығы тензорын қарайық.

Жазық ағыс үшін (υ1 = υ1(x1, x2), υ2 = υ2(x1, x2), υ3 = 0):

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Қысылмайтын орта үшін Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Жазық деформация күйі үшін

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Қысылмайтын орта үшін

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Жазық кернеу күйі үшін (σ11 = σ11(x1, x2), σ22 = σ22(x1, x2), σ12 = σ12(x1, x2), σ13 = σ23 = σ33= 0):

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ; Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Негізгі әдебиеттер: [1] (тарау 4, бет 101 – 109); [2] (тарау 3, бет 77 – 101); [3] (тарау 1, бет 16 – 75); [4] (тарау 7, бет 163 – 168).

Қосымша әдебиеттер: [6] (тарау 6, бет 3 – 43).

Бақылау сұрақтары:

1. Көлемдік кернеу күйі үшін жеке туындылары бар дифференциальдық теңдеулер түрінде тепе-теңдік шартын қалай анықтайды?

2. Сызықтық кернеу күйі болған кезде көлбеген алаңдағы кернеулер қалай анықталады?

3. Жазық кернеу-деформация күйі үшін дифференциальдық теңдеулер түрінде тепе-теңдік шартын қалай анықтайды?

4. Жазық кернеу-деформация күйі үшін кернеу мен деформация тензорлары қандай тензорлармен жазылады?

5. Жазық кернеу күйі болған кезде көлбеген алаңдағы кернеулерді қалай табуға болады?

6. Жазық кернеу күйі үшін басты кернеулер қалай анықталады?

7. Жазық деформация күйі үшін басты кернеулер қалай анықталады?

№14 дәріс.Симметриялық осьті кернеу күйі. Металдар мен қорытпалардың илемділігі.

Металдарды қысыммен өңдеген кезде көлемдік кернеу күйінің өте жиі кездесетін жағдайларының бірі болып симметриялық осі бар кернеу күйі есептеледі.

Кернеу күйінің осы түрі ретінде бетіне немесе бетінің бөліміне таралған күш түскен айналатын дененің кернеу күйі есептеледі. Айтылған таралған күш айналатын дененің осіне қатысты симметриялық орналасады және барлық меридиональды қимада бірдей болады (оқулық [4] қараңыз). Мысал ретінді цилиндрлік дайындаманы шөктіру, осындай дайындаманы қобылау, баспақтау, сымдау және т.б. болуы мүмкін.

Симметриялық осі бар кернеу күйін қараған кезде декарттық координаттың орнына цилиндрлік координатты қолданған өте қолайлы. Цилиндрлік координатта кез келген А нүктесінің жайын ρ(х) осінен өлшенетін радиус вектор ρ-мен, полярлы бұрыш θ-мен және z аппликатасымен анықтайды (оқулық [4] қараңыз). Оқулық [4] келтірілген суреттегі а нүктесі 0 арқылы өтетін және z осіне перпендикулярлы жазықтыққа А нүктесінің проекциясы. Цилиндрлік координатта кернеулерді белгілеу және деформацияланатын денеден бөлінген элементің пішіні 14.1 суретте көрсетілген. Цилиндрлік координаттағы кернеу тензорын мынандай түрде жазуға болады:

.

σρρ кернеуін радиальды деп атайды, σθθ кернеуін тангенциальды деп атайды, ал σzz кернеуін осьтік кернеу деп айтады.

Симметриялы осі бар кернеу күйінде кернеу сыңарлары θ координатасынан тәуелді емес. Сондықтан тепе-теңдіктің дифференциальдық теңдеуінде осы координат бойынша барлық туындылар нөлге тең болады. Осымен бірге меридиональды жазықтықтарда (z осі арқылы өтетін жазықтықтарда, яғни θ жазықтығында) дененің және сыртқы күштің симметриялығы салдарынан жанама кернеулер пайда болуы мүмкін емес. Сондықтан жанама кернеулердің жұптығын ескеріп мынаны аламыз: τρθ = τ = τθρ = τθz = 0. Демек, σθθ кернеуі ылғида басты болады, яғни σθθ = σ2, ал ρ осі z жазықтығында кез келген бағытты алуы мүмкін.

Сөйтіп симметриялы осі бар кернеу күйі үшін кернеу тензорын былай жазуға болады:

Бар болғаны үш нормальды және бір-біріне тең екі жанама кернеулер тензорда бар.

Декарттық координаттарда көлемдік кернеу күйін қараған кезде қолданылған математикалық әдісті тағы да қолданып симметриялық осі бар кернеу күйі үшін цилиндрлік координатта дифференциальдық тепе-теңдік теңдеуін шығарайық.

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Әсер етуші кернеулер 14.2 суретте көрсетілген. ρ осін z жазықтығындағы кез келген бағытта жүргізуге болатындын бұрын айтылды. Есептеуді жеңілдету үшін осы осьті 14. суретте ρz жазықтығы бөлінген элементарлы көлем үшін симметриялы жазықтық болатын етіп жүргізген.

14.1 – сурет. Цилиндрлі координаттарда кернеулерді белгілеу
Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

14.2 – сурет. Цилиндрлі координаттарда әсер ететін кернеулер
Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Элементарлы аудандардың аудандары мынандай болады:

Fρ = ρdθdz; Fρ+dρ = (ρ + dρ)dθdz; Fθ = dρdz; Fz = ρdθdρ.

Элементке әсер ететін барлық күштерді ρ және z остеріне проекциялап тепе-теңдік шартын былай жазайық ( Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru ):

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Жоғарғы ретті шексіз кішкентай мөлшерлерді ескермей алгебралық өзгерту және қысқартудан кейін мынаны аламыз:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Симметриялық осі бар кейбір есептерді шығарған кезде цилиндрлік координатпен бірге сфералық координатты қолдануға тура келеді. Осы жүйеде нүктенің орналасатын жерін радиус вектор ρ-мен және нүктенің жайын кеңістікте анықтайтын θ және φ бұрыштарымен табады (оқулық [4] қараңыз).

Осы жағдай үшін кернеу тензорында келесі түр бар болады:

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru .

Симметриялық осі бар кернеу күйі кезінде кернеу θ координатасынан тәуелді емес, ал көрсеткіштерінде осы координат бар жанама кернеулер нөльге тең болады, яғни σρθ = σθρ және σφθ = σθφ.

Симметриялық осі бар кернеу күйі үшін сфералық координаттағы тепе-теңдіктің дифференциальды теңдігі мынандай теңдеумен жазылады (шығарусыз келтірілген):

Кернеу-деформация күйлерінің жеке сұлбалаы - student2.ru

Наши рекомендации